Menu

Οδός Κοραή 4: Είσοδος στα υπόγεια κρατητήρια των Ναζί

Στο κέντρο της Αθήνας, έξι μέτρα κάτω απ’ τη γη, στο ημίφως ενός σκοτεινού, σχεδόν απειλητικού χώρου, η κατοχική Ελλάδα φανερώνεται στα μάτια του επισκέπτη, ζωντανή, εναργής και υποβλητική...

Εκεί, δίπλα στον κινηματογράφο Άστυ, οι ουλές απ’ τις κατοχικές πληγές φαίνονται ακόμα, σε πείσμα της ελλειμματικής και αποσιωπητικής προσέγγισης των μνημείων της περιόδου της ναζιστικής Κατοχής, που, στην πλειοψηφία τους, δεν αναδεικνύονται επαρκώς ή έχουν κατεδαφιστεί.

Είσοδος στα κρατητήρια 

Παράλληλα με τις προβολές του Άστυ, που λειτουργούσε καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής, στους διπλανούς χώρους, πίσω απ’ τις απόρθητες κατασκευές ενός αντιαεροπορικού καταφυγίου, παιζόταν ένα έργο που κράτησε σχεδόν τρία χρόνια αδιάλειπτα, από το 1941 έως το 1944, ένα έργο φρίκης που ανεβάστηκε παράλληλα σε όλη την Ευρώπη με συντελεστές τους Γερμανούς του Γ’ Ράιχ.


Τον Αύγουστο του 1894 η νεοσυσταθείσα Εταιρία Γενικών Ασφαλειών "Η ΕΘΝΙΚΗ" αγοράζει την οικία Rossels, στην οδό Κοραή 4 όπου και εγκαθίσταται.

Σαράντα χρόνια αργότερα, ανακοινώνεται στα πρακτικά του Δ.Σ της Εταιρίας η απόφαση για ανοικοδόμηση του κτηρίου. Τρεις επίλεκτοι αρχιτέκτονες-μηχανικοί, οι Μ. Λυκούδης, Ι. Αξελός και Α. Κριεζής αναλαμβάνουν να εκπονήσουν σχέδια και μελέτες "…περί ανοικοδομήσεως των επί της οδού Κοραή Κτημάτων της Εταιρίας…".


Οι προδιαγραφές που τέθηκαν ανταποκρίνονταν στο κύρος, την εμβέλεια και την 40χρονη μέχρι τότε πορεία της Εθνικής Ασφαλιστικής: υπερσύγχρονη κατασκευή, άριστης ποιότητας υλικά και ανέσεις που ξεπερνούσαν τα μέχρι τότε ελληνικά δεδομένα (κεντρική θέρμανση, υδραυλική εγκατάσταση, ανελκυστήρες κ.λ.π) και το απαραίτητο για την εποχή αντιαεροπορικό καταφύγιο

Στις 11 Ιουνίου 1936 ξεκινούν οι εργασίες ανέγερσης από τους αρχιτέκτονες Α. Μεταξά και Ε. Κριεζή και ολοκληρώνονται στις 30 Δεκεμβρίου του 1938, σε μια πανηγυρική τελετή.

Το μέγαρο εκείνη την εποχή 

Μετά την εγκατάστασή της στο κτήριο της οδού Κοραή 4, η Εθνική Ασφαλιστική προετοιμαζόταν για τον εορτασμό των 50 χρόνων από την ίδρυσή της, το 1941. Στην Ευρώπη όμως τα πολεμικά σύννεφα είχαν ήδη πυκνώσει…

Λίγο μετά την κήρυξη του πολέμου, τα Υπουργεία Εσωτερικών και Τύπου και Τουρισμού προέβησαν σε αναγκαστική μίσθωση μεγάλου μέρους του νέου κτιρίου. 

Στις 27 Απριλίου 1941 εισήλθαν στην Αθήνα τα γερμανικά στρατεύματα τα οποία λίγες μέρες αργότερα, στις 6 Μαίου, επίταξαν με τη σειρά τους το κτίριο της οδού Κοραή καθώς και ολόκληρη την επίπλωση. Για την εκτέλεση της διαταγής δόθηκε προθεσμία μιας μέρας.

Στο Μέγαρο ήταν εγκατεστημένες πλέον διάφορες υπηρεσίες των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής και η Kommandatur. 

Στην κορυφή κυμάτιζε ο αγκυλωτός σταυρός και τα υπόγεια αντιαεροπορικά καταφύγια μετατράπηκαν σε φυλακές.

Στα δύο υπόγεια (έξι μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης) οι μηχανικοί Ε. Κριεζής και Α. Μεταξάς είχαν κατασκευάσει τα πιο σύγχρονα αντιαεροπορικά καταφύγια, με μεταλλικές πόρτες (γερμανικής προέλευσης) που έκλειναν αεροστεγώς, αλλά και επικοινωνία μεταξύ των 2 ορόφων με εσωτερικό κλιμακοστάσιο, γεγονός που διευκόλυνε τον κατακτητή.

Τα κρατητήρια ήταν κυρίως κέντρα μεταγωγών. Οι κρατούμενοι μεταφέρονταν συνήθως στις φυλακές Αβέρωφ, στα γερμανικά στρατοδικεία, σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, σε καταναγκαστικά έργα ή σε τόπους εκτελέσεων.

Η σημαία που κυμάτιζε στην ταράτσα του κτιρίου την περίοδο της κατοχής 

Στους χώρους αυτούς κρατήθηκαν πολλοί 'Ελληνες πατριώτες αλλά και κάποιοι Γερμανοί και Ιταλοί αντιφασίστες, ενώ "πέρασαν" πολλοί 'Ελληνες πολίτες κάθε ηλικίας, μέχρι και παιδιά 14 ετών, για ασήμαντα παραπτώματα.

Σε όλη την έκταση των τοίχων του δευτέρου και σε περιορισμένο τμήμα του πρώτου υπογείου οι κρατούμενοι έγραφαν ή χάραζαν με όποιο αιχμηρό αντικείμενο είχαν στη διάθεσή τους μηνύματα, ονόματα, χρονολογίες και σχέδια (ανθρώπινες φιγούρες, καράβια, τραμ, αυτοκίνητα κ.λ.π), κληροδοτώντας στις επόμενες γενιές ανεξίτηλη την ιστορική μνήμη.

Οι Γερμανοί έβαφαν επανειλημμένα τους τοίχους, οι οποίοι κάθε φορά ξαναγέμιζαν με μηνύματα.


Στα υγρά υπόγεια ο νους των φυλακισμένων επινοεί διεξόδους.

Στους τοίχους οικείες εικόνες, γυμνά γυναικεία σώματα, σημαίες, βρισιές, καράβια, ποιήματα, κρατάνε το νήμα με τον επάνω κόσμο, επιτρέποντας στους φυλακισμένους μικρές αποδράσεις μέσα σε ένα χώρο που καταργεί την ημέρα και το φως.

 τοίχος κελιού

Οι Γερμανοί πολλές φορές βάφουν τους τοίχους, όμως αυτοί ξαναγεμίζουν ραγδαία.


Στα μηνύματα και τα σχέδια των κρατουμένων γράφονται με μολύβι ή με τα ίδια τους τα νύχια, όπως για παράδειγμα στο θάλαμο VI, που αποκαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια της συντήρησης του χώρου από το υπουργείο Πολιτισμού το 1991.


Στα υπόγεια, που αποτελούνται από θαλάμους, ξεχωριστοί χώροι δημιουργούνται για την κράτηση των γυναικών (θάλαμος VII), και στους θαλάμους V, VI, VII οι ξενόγλωσσες επιγραφές μαρτυρούν πως οι χώροι χρησιμοποιήθηκαν και για ομαδικές κρατήσεις αλλοδαπών κρατουμένων.

Εξαιρετικά σημαντικές μαρτυρίες φέρουν οι μεταλλικές πόρτες και τα παράθυρα του δεύτερου υπογείου.


Στα κελιά απομόνωσης βρίσκονται στο θάλαμο IV, πέντε μικροί χώροι στους οποίους σώζονται ελάχιστα ίχνη του επιστρώματος τοίχου του 1944, με εξαίρεση το χώρο έξω απ’ τα κελιά, όπου διατηρούνται χαραγμένα πρόσωπα και άλλες παραστάσεις.


Φωνάξτε να σας φέρουν νερό, ειδέ αλλιώς θα πεθάνετε!

( Μαυρίκιος Ν. Μαλεύρης, τελειόφοιτος Ιατρικής. Κρατούμαι ως όμηρος). Σε ορισμένες περιπτώσεις η σφοδρότητά τους οδηγεί στο θάνατο.

Μαρτυρία για αυτό αποτελεί το μήνυμα στον τοίχο του κρατούμενου Μανόλη Μαυροματάκη λίγο πριν εκτελεστεί («Μαυροματάκης εκτελέσθει εν υπογείω»).

Οι κατηγορίες πολλές φορές είναι αβάσιμες και αστείες, όπως στην περίπτωση ορισμένων κρατουμένων που κατηγορούνται για την κλοπή ψωμιού και σακιών, ή στην περίπτωση που συλλαμβάνονται «αναρριχώμενοι επί των θυρών του τραμ».

Από τα μηνύματα φαίνεται πως στην Κοραή αιχμαλωτίζονται αρκετοί σαλταδόροι και σαμποτέρ ( 8.4.44. Κατηγορηθείς για λάστιχα και ποδήλατα του Άξονος).

(Σιλιφθείς  από τους τσολιάδες. Αχ, βαχ. Και κάνο Πάσχα στα σίδερα αυτά, στον υγρό αυτόν τάφο. Κάτοικος Σινικίας Μεταξουργείου).

Καθώς και Γερμανοί λιποτάκτες και άνθρωποι ξένης υπηκοότητας, Ιταλοί, Γάλλοι, Ρώσοι.

Σε αυτή την «κατάσταση της εξαίρεσης» σύμφωνα με τον όρο του φιλόσοφου Giorgio Agamben για τους χώρους εγκλεισμού και κατάργησης της ψυχικής ακεραιότητας του ατόμου, η οποία όμως στη διάρκεια της Κατοχής γίνεται κανόνας, οι αιχμάλωτοι της Κοραή διψούν (φωνάξτε να σας φέρουν νερό, ειδέ αλλιώς θα πεθάνετε).

Σπύρος Μαστραγγελόπουλος», («ζητώ νερό»), νιώθουν πως έχουν αδικηθεί κατάφορα («αδελφοί Φάλαροι. Έντιμοι πολίται. Εκρατήθησαν αδίκως από ρουφιανιά»), («αδικοφυλακισμένα κορίτσια Μαρία- Κατίνα»), αισθάνονται μέρος ενός σκοτεινού και ξεχασμένου κόσμου («φίλοι πια δεν υπάρχουνε και όλοι σε ξεχνούνε Γεώργιος Καρούσος») και χρησιμοποιούν όση φαντασία τους απομένει για να παραμείνουν ζωντανοί επινοώντας εικόνες, ήχους και μεθυστικά αρώματα («Δημήτριος Μωραίτης, 24 ώρες χωρίς φαΐ και νερό. Μόνο μυρίζοντας γιασεμί»).


Στις 12 Οκτωβρίου 1944 τα ναζιστικά στρατεύματα κατοχής αποχωρούν απ’ την πρωτεύουσα.

Η συνεδρίαση του διοικητικού συμβουλίου της Εθνικής πραγματοποιείται μέσα σε ένα κλίμα χαράς για την απόκτηση του μεγάρου ύστερα από τα χρόνια της επίταξης.


Ο πρόεδρος εκφράζει την επιθυμία για ταχεία αποκατάσταση της ομαλότητας και των εργασιακών ρυθμών, οι προσδοκίες όμως διαψεύδονται όταν το ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) εγκαθίσταται στο μέγαρο στις 31 Οκτωβρίου 1944. 

Στη συνέχεια «φιλοξενούνται» στο κτίριο βρετανικές δυνάμεις και η ΔΕΗ, υπηρεσίες της οποίας παραμένουν ως το 1991 ύστερα από επίταξη του μεγάρου από την ελληνική κυβέρνηση.


Στη διάρκεια των διαδοχικών επιτάξεων, το μέγαρο υπέστη φθορές, και τα υπόγειά του μετατράπηκαν σε χώρους αποθήκευσης των αρχείων της εταιρείας.
Στις 31 Ιανουαρίου 1991 ο χώρος ύστερα από πρωτοβουλία της Εθνικής Ασφαλιστικής κηρύσσεται Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού και ξεκινούν οι εργασίες συντήρησης.

Κατά τις εργασίες συντήρησης βρέθηκε αρκετό χάρτινο υλικό, όπως χειρόγραφα σημειώματα των κρατουμένων, αποκόμματα εντύπων (εφημερίδων, κουπονιών κ.λ.π.), περιτυλίγματα χρηστικών αντικειμένων (πακέτα τσιγάρων, σπίρτων, χαρτιών καραμέλας), καθώς και μεταλλικά αντικείμενα (κύπελλα, κονσέρβα, ταμπακέρα, σφαίρες, ξυραφάκια), πολλά εκ των οποίων εκτίθενται σήμερα στο μικρό εκθετήριο που υπάρχει στη δεύτερη αίθουσα του πρώτου υπογείου.

Στα επίσημα εγκαίνια του χώρου γίνονται στις 16 Μαΐου 1991.


Από το 1995 οι φυλακές παραμένουν κλειστές για συντήρηση και μέχρι το 2000 επιτρέπονται μονάχα ομαδικές επισκέψεις σχολείων. Το 2005 πραγματοποιήθηκε στο χώρο ένα χωροθεατρικό δρώμενο απ’ την ομάδα «Λάθος Κίνηση». Τον Μάιο του 2008 ο χώρος ξανάνοιξε για το κοινό. 

Σήμερα οι όροφοι του κτιρίου είναι ενοικιασμένοι στην Εθνική τράπεζα και στεγάζουν υπηρεσίες της, ενώ τα υπόγεια είναι επισκέψιμος μουσειακός και μνημειακός τόπος.


Συντήρηση 

Το Νοέμβριο του 1990, ύστερα από σχετικό αίτημα της Εθνικής Ασφαλιστικής στη Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού, πραγματοποιήθηκε η πρώτη αυτοψία για την εξέταση του χώρου των υπογείων των πρώην κρατητηρίων της Γερμανικής Kommandatur.

Όπως διαπιστώθηκε τα ακιδογραφήματα και οι επιγραφές στους τοίχους, στις μεταλλικές πόρτες, παράθυρα και δεξαμενές που αφορούσαν κείμενα, ονόματα, χρονολογίες, σκίτσα κ.λ.π. και είχαν γίνει από κρατούμενους εκείνης της περιόδου, βρίσκονταν σε κακή κατάσταση διατήρησης. 

Αρχικό στάδιο αποκάλυψης του τοίχου

Στο χώρο του δευτέρου υπογείου, η παρουσία υψηλού ποσοστού υγρασίας προερχόμενης από τη συγκέντρωση βροχόνερων στους φωταγωγούς του κτηρίου και η μεταγενέστερη κάλυψη όλη της επιφάνειας των τοίχων με φύλλο νάυλον το οποίο δεν επέτρεπε την εξάτμισή της, είχαν ως αποτέλεσμα τη σαθροποίηση του κονιάματος, την κατάρρευση και απώλεια ορισμένων τμημάτων καθώς και την απολέπιση κατά τόπους του τελευταίου ασβεστοχρίσματος (περιόδου 1944). 

Συντήρηση: στερέωση της απολέπισης του στρώματος του 1944 & εργασίες αποκάλυψης του στρώματος του 1944

Οι παραπάνω φθορές έκαναν ορατή σε πολλά σημεία την ύπαρξη δύο τουλάχιστον παλαιότερων στρωμάτων ασβεστοχρίσματος με φανερά ίχνη πληροφοριών από τις περιόδους 1942 και 1943. 

Στις μεταλλικές επιφάνειες, θυρών και παραθύρων του ίδιου χώρου η παρουσία υγρασίας είχε σαν συνέπεια τα προϊόντα διάβρωσης του σιδήρου να δημιουργήσουν σοβαρότατης έκτασης φθορές και αλλοιώσεις, προσβάλλοντας τη μεμβράνη του ελαιοχρώματος επικάλυψης, απειλώντας με καταστροφή τις φερόμενες πληροφορίες.

Κατά τη διάρκεια των εργασιών συντήρησης βρέθηκε στις δεξαμενές, στις εσοχές των μεταλλικών θυρών και στα στεγανά της αποχέτευσης των υπογείων σημαντικός αριθμός αντικειμένων από χαρτί, μέταλλο, γυαλί κ.λ.π.

Το χάρτινο υλικό που βρέθηκε, αποτελείτο κυρίως από χειρόγραφα σημειώματα των κρατουμένων, αποκόμματα εντύπων (εφημερίδων, κουπονιών κ.ά) και περιτυλίγματα χρηστικών αντικειμένων (πακέτα τσιγάρων, σπίρτων, χαρτιών καραμέλας). 

Εργασίες συντήρησης των χάρτινων ευρυμάτων & μηχανικός καθαρισμός προϊόντων διάβρωσης μεταλλικής επιφάνειας

Η κατάσταση του υλικού ήταν προβληματική, από το γεγονός ότι είχε παραμείνει μισό περίπου αιώνα παραπεταμένο σε σκονισμένες γωνίες του κρατητηρίου ή στριμωγμένο σε εσοχές των μεταλλικών κουφωμάτων. 

Οξειδώσεις, σκόνη, κηλίδες υγρασίες, βιολογικές και μηχανικές κακώσεις ήταν οι βασικές φθορές που χρειάστηκε να αντιμετωπιστούν κατά τις εργασίες συντήρησης του υλικού.

Η απολύμανση, η αφαίρεση των ακαθαρσιών, η χημική ουδετεροποίηση του χαρτιού και η αποκατάσταση των μηχανικών φθορών, παράλληλα με την ενδυνάμωση της αντοχής του υλικού αποτέλεσαν τους βασικούς στόχους για το σύνολο των αντικειμένων. 

Οι εργασίες απαίτησαν ιδιαίτερη προσοχή και φροντίδα εξαιτίας της ευθραυστότητας του φθαρμένου υλικού που σε ορισμένες περιπτώσεις είχε σε μεγάλο βαθμό αποσυντεθεί.

Τα πιο ενδιαφέροντα «ιστορικά» αντικείμενα επιλέχθηκαν για να εκτεθούν, ενώ όσα αποτελούσαν απλώς σπαράγματα ή άγραφο υλικό, τοποθετήθηκαν μετά τη συντήρησή τους σε ειδικούς πολυεστερικούς φακέλους για να παραμείνουν στο αρχείο της Εθνικής Ασφαλιστικής. 

Τις εργασίες συντήρησης του χάρτινου υλικού οργάνωσε και επέβλεψε η κα Ιωάννα Κωνσταντίνου, Επίκουρος Καθηγήτρια Συντήρησης Χαρτιού στο ΤΕΙ Αθηνών και τέως υπεύθυνη εργαστηρίου συντήρησης του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας.

Ανάλογα ήταν και τα προβλήματα που παρουσίαζαν τα μεταλλικά αντικείμενα. Δύο κύπελλα, μια κονσέρβα ιταλικής προέλευσης, μια μικρή ταμπακιέρα, τμήμα χειροπέδης, σφαίρες, ξυραφάκια κ.α βρέθηκαν εξαιτίας των ακατάλληλων συνθηκών περιβάλλοντος με προχωρημένη διάβρωση της επιφάνειάς τους. 

Τα προϊόντα οξείδωσης αλλοίωναν το σχήμα τους και έκρυβαν πιθανές πληροφορίες για την προέλευσή τους. Για την παρουσίασή τους στις προθήκες των εκθεμάτων απαιτήθηκαν εργασίες καθαρισμού, αφαίρεσης των προϊόντων διάβρωσης, σταθεροποίησης και προστασίας.

Χειρόγραφο γράμμα μέσα σ’ ένα χάρτινο αυτοσχέδιο φάκελλο

H σημαία

Το έτος 2008 η η Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων και Νεοτέρων Μνημείων ανέλαβε τη συντήρηση της υπερμεγέθους γερμανικής σημαίας που βρισκόταν σε έκθεση για πολλά χρόνια στο εσωτερικό του ιστορικού χώρου.

Εργασίες Συντήρησης Σημαίας

Η μάλλινη σημαία βρισκόταν σε σχετικά καλή κατάσταση διατήρησης αλλά λόγω της έκθεσής της σε ‘ανοικτό περιβάλλον’ (ξύλινο τελάρο με λινάτσα), αλλά και της μη επαρκούς προστασίας που προσέφερε ένα κάλυμμα από ακρυλικό φύλλο που είχε τοποθετηθεί στο παρελθόν, η επιφάνειά της ήταν επιβαρυμένη με πληθώρα επιφανειακών ρύπων.

Εμφάνιζε επίσης και μικρής έκτασης βιολογική προσβολή από έντομα, που είχαν προκαλέσει μικρές οπές κατά τόπους. Οι εργασίες που εφαρμόστηκαν ήταν μηχανικός επιφανειακός καθαρισμός και τοπική στερέωση των απωλειών με μεταξωτό ύφασμα και μεταξωτές ίνες.

Εργασίες Συντήρησης Σημαίας

Για την ανάρτηση της στο εκθεσιακό χώρο αποφασίστηκε η δημιουργία νέα προθήκης μουσειακών προδιαγραφών, ενώ η σημαία υποστηρίχθηκε με ειδικής κατασκευής ενισχυμένο πίνακα από αντιόξινα υλικά ώστε να δίνει την εντύπωση του κυματισμού.

Δείτε το Ντοκιμαντέρ Μυρίζοντας μόνο Γιασεμί για την Κοραή 4 

          
            
Ο χώρος είναι επισκέψιμος τις καθημερινές 10.00 – 14.00.
Στην είσοδο υπάρχει ένα κατατοπιστικότατο φυλλάδιο με ιστορικά στοιχεία.

Χώρος Ιστορικής Μνήμης 1941-1944
Κοραή 4 Αθήνα, 105 64
Μετρό: Πανεπιστήμιο.


Αποστολή: Χάρης Ντάκ
Κωνσταντίνος Δ.

Πληροφορίες - Υλικό:  korai4.gr