Μπήκαμε στο πολεμικό Γερμανικό καταφύγιο της Μήλου με τις δαιδαλώδεις στοές και τα έργα τέχνης

Σε μια σπάνια αίθουσα τέχνης και πολιτισμού έχει μετατραπεί το γερμανικό πολεμικό καταφύγιο του Αδάμαντα, στη Μήλο. Εβδομήντα χρόνια μετά την κατασκευή του από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής, το υπόσκαφο καταφύγιο με τις δαιδαλώδεις στοές γίνεται ένας φιλόξενος για τις εικαστικές τέχνες χώρος.


Το πολεμικό καταφύγιο, στον Αδάμαντα της Μήλου, κατασκευάστηκε υπό τις διαταγές του γερμανικού στρατού κατοχής, κατά τη διάρκεια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για μία εντυπωσιακή, δαιδαλώδη κατασκευή δώδεκα μεγάλων θαλάμων που διακλαδίζονται δεξιά και αριστερά μίας κεντρικής αρτηρίας, κάτω από τον σημερινό οικισμό του Αδάμαντα.



Σχεδιάγραμμα του καταφυγίου 


Όλη αυτή η αθέατη πλευρά του νησιού που κρύβει μνήμες μιας ιστορίας που όλοι θέλουμε να ξεχάσουμε, έρχεται σε αντίθεση με το κυκλαδικό τοπίο του νησιού και τους παραθεριστές που το επισκέπτονται κατά χιλιάδες την περίοδο του καλοκαιριού.


ομοιώματα νεκρών..


Εκτός από τις υπόγειες στοές – καταφύγια που είχαν κατασκευαστεί σε κάθε οργανωμένη εγκατάσταση, οι Γερμανοί είχαν κατασκευάσει και μεγάλα υπόγεια καταφύγια στα χωριά.Το πιο μεγάλο καταφύγιο ήταν στον Αδάμαντα. Ήταν της προκυμαίας, και είχε δύο κύριες εισόδους και δύο βοηθητικές…



Αεραγωγός στην οροφή του υπόγειου καταφυγίου


Η μεγάλη στοά του Αδάμαντα είχε δώδεκα μεγάλους θαλάμους, από τους οποίους ο Νο3, ήταν πολύ μεγάλος και πεταλοειδής. Ο Νο5 προοριζόταν για το σταθμό ασυρμάτου, και είχε στο βάθος του άλλη έξοδο που έβγαζε στη βορεινή στοά. Σε ένα θάλαμο δίπλα στη δεξαμενή νερού ήταν τα μηχανήματα για την απόσταξη θαλασσινού νερού που το έκαναν πόσιμο.



Διαχρονικό μήνυμα 



Τα μηχανήματα αυτά είχαν επάνω στην επιφάνεια του λόφου, ανάμεσα στα σπίτια, μια μεγάλη καπνοδόχο κτιστή με πελεκητές πέτρες που φαντάζει και τώρα σαν μεσαιωνικός πύργος. Μέσα στο καταφύγιο ο αερισμός που γινόταν από τα διάφορα ανοίγματα ήταν πολύ καλός και η θερμοκρασία ευχάριστη χειμώνα καλοκαίρι.




Σ΄ αυτό το καταφύγιο κατέφυγε ο πληθυσμός του χωριού την Πέμπτη 14ην Σεπτεμβρίου του ΄44, όταν ένα βρετανικό καταδρομικό, βομβάρδισε το χωριό του Αδάμαντα για πρώτη φορά. 



"Είμαστε μέσα στο καταφύγιο ανακατεμένοι Έλληνες και Γερμανοί κι όταν σταμάτησαν να πέφτουν τα βλήματα του πολεμικού, μας επέτρεψαν να φύγουμε".

Απόσπασμα από το βιβλίο, Η Μήλος στην κατοχή του Γιάννη Χαλκουτσάκη. 




Φωτισμένα σπιτάκια με αντικείμενα των κατοίκων του νησιού 


Στην διάρκεια της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, το νησί της Μήλου διαδραμάτισε έναν ιδιαίτερο ρόλο, αφενός γιατί οι ναυτικές συρράξεις αποτέλεσαν σημαντικό κομμάτι του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αφετέρου γιατί το νησί προσφέρει πολύτιμες δυνατότητες ελλιμενισμού, διαθέτοντας ένα από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Μεσογείου.


Αντικείμενα της εποχής


Οι Γερμανοί αποβιβάστηκαν στη Μήλο κατόπιν ειρηνικής παράδοσης του νησιού τον Μάιο του 1941. Το χρησιμοποίησαν, μεταξύ άλλων ως βάση για τη προσπάθεια κατάληψης της Κρήτης. Για την οργάνωση της κατοχής και για την ενίσχυση της άμυνας του νησιού έκαναν μία σειρά έργων, που σχεδιάστηκαν από Έλληνες μηχανικούς και εκτελέστηκαν από το ντόπιο επιταγμένο εργατικό δυναμικό.




Ανάμεσα σ’αυτά ήταν το πρώτο αεροδρόμιο του νησιού και δρόμοι. Σημαντική αποδείχτηκε η έννοια της άμυνας για τις δυνάμεις κατοχής, γεγονός το οποίο υποδεικνύει μία σειρά οχυρωματικών έργων σε όλο το νησί, από φυλάκια, παρατηρητήρια και θέσεις ραντάρ, ως τα χαρακώματα και τα ναρκοπέδια επί ξηράς και θαλάσσης. 

Οι 'Έλληνες μηχανικοί που ανέλαβαν την εκτέλεση των οχυρωματικών έργων βρίσκονταν στο νησί ως διευθυντικό προσωπικό των μηλέικων θειωρυχείων. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, οι ίδιοι οι σχεδιαστές των οχυρωματικών έργων λειτούργησαν και ως πληροφοριοδότες της αντίστασης, την οποία είχαν τροφοδοτήσει με σχέδια και ζωτικές πληροφορίες για την άμυνα του νησιού.




Ο μαλακός βράχος της ηφαιστειογενούς Μήλου διευκόλυνε την κατασκευή υπόγειων θαλάμων και σηράγγων, όπως δείχνουν και οι πολύ γνωστές αρχαίες κατακόμβες στην Τρυπητή, υπόγειες σήραγγες που φιλοξένησαν ταφές των πρώτων χριστιανικών χρόνων.

Αυτό δεν απέκλεισε ωστόσο και τη διάνοιξη υπόγειου καταφυγίου ακόμα και σε περιοχές με σκληρό βράχο, όπως αυτή του Κάστρου. Οι σπηλιές στα νησιά των Κυκλάδων πάντα αποτελούσαν καταφύγιο από τις αντίξοες κλιματικές συνθήκες της ευρύτερης περιοχής, χώροι όπου η θερμοκρασία διατηρούνταν σταθερή χειμώνα - καλοκαίρι και ήταν προφυλαγμένοι από την υγρασία της θάλασσας.

Κάθετη σκάλα με καταπακτή που οδηγεί στην επιφάνεια.


Το καταφύγιο του Αδάμαντα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως βάση των επιχειρήσεων σε περίπτωση επίθεσης του εχθρού, αλλά και ως χώρος προστασίας των στρατιωτών και του άμαχου συνεργαζόμενου πληθυσμού σε περίπτωση βομβαρδισμών. Έτσι μαρτυρείται ότι έγινε τον Σεπτέμβρη του 1944, όταν ένα αγγλικό καταδρομικό βομβάρδισε τον Αδάμαντα, με σκοπό να βλάψει τις γερμανικές αμυντικές εγκαταστάσεις. Εκεί βρήκαν καταφύγιο ντόπιοι και κατακτητές. Μετά από τον πόλεμο ορισμένα από τα καταφύγια, μεταξύ αυτών και του Αδάμαντα, χρησίμευσαν κατά περιόδους ως δεξαμενές νερού, αλλά και ως χώροι αποθήκευσης υλικών για τις ανάγκες των κοινοτήτων.


Ένας από τους επιβλητικούς διαδρόμους του καταφυγίου..


Οι χώροι αυτοί δεν ήταν επισκέψιμοι, ούτε ευρέως γνωστοί μέχρι πρότινος. Σήμερα 70 χρόνια μετά, στα πλαίσια της γενικότερης προσπάθειας του Δήμου Μήλου για την αναβίωση και την ανάδειξη των ιστορικών χώρων του νησιού, το καταφύγιο του Αδάμαντα ανοίγει για το κοινό με την εικαστική έκθεση “Refuge Project”




Η αρχή έγινε με μια δράση η οποία πάνω απ' όλα επιχειρεί να αναδείξει το πολύτιμο της ανθρώπινης ζωής. Πρόκειται για την έκθεση Refuge Project, με τις εικαστικές επιτόπιες παρεμβάσεις 19 σύγχρονων εικαστικών καλλιτεχνών από την Ελλάδα και το εξωτερικό.




Η έκθεση, που αποτελεί μέρος του Φεστιβάλ Μήλου, περιλαμβάνει έργα που πραγματοποιούνται στο χώρο με εκμετάλλευση αντικειμένων, όπως δεξαμενών νερού ή εσοχών, επιτοίχια ζωγραφική, καθώς και προβολή βίντεο του Ανδρέα Σιαδήμα με μαρτυρίες κατοίκων από την περίοδο της Κατοχής, αλλά και την προοδευτική εξέλιξη των εικαστικών εγκαταστάσεων. Αξίζει να σημειωθεί ότι μεγάλο μέρος από τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για τα έργα αντλήθηκαν από το ίδιο το περιβάλλον του καταφυγίου.


Μια βαλίτσα, μερικές φωτογραφίες, λίγα ρούχα..

Κατασκευασμένο κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, το υπόσκαφο καταφύγιο στον Αδάμαντα της Μήλου, προοριζόταν στο να προστατέψει ότι πιο πολύτιμο, την ανθρώπινη ζωή...

Οδηγίες χρήσης αντιασφυξιογόνας μάσκας στα Γερμανικά


Πιο συγκεκριμένα, κατασκευάστηκε μετά από απόφαση εκείνων που έθεσαν την ανθρώπινη ζωή σε απόλυτη επισφάλεια, υπό τις διαταγές δηλαδή του Γερμανικού στρατού κατοχής. 



Γερμανικό έγγραφο  

Εβδομήντα χρόνια μετά την κατασκευή του, εικαστικοί καλλιτέχνες έρχονται να το κατοικήσουν συμβολικά, προστατεύοντας εντός του άλλες αξίες, εκείνες που είναι εφικτό να αναδειχτούν σε μία εποχή η οποία φέρει τη γνώση των εγκλημάτων ενός πολέμου: τις αξίες του βίου, στη διάκρισή τους από αυτές μιας προστατευμένης σε ένα πολεμικό καταφύγιο «γυμνής ζωής», συνεπακόλουθα τις αξίες της ελευθερίας της βούλησης και της συνδιαμόρφωσης των ορίων της και, επομένως, της ίδιας της επιθυμίας και της εκπλήρωσής της.


Η σιωπή είναι χρυσός..


Πρόκειται για τις αξίες που έστω φαινομενικά διατρέχουν το σύγχρονο βίο στους τόπους της εγκαθίδρυσης της δημοκρατίας στις διάφορες μορφές της και των ατομικών δικαιωμάτων που αυτή διασφαλίζει» αναφέρουν οι δυο δημιουργοί.



Αιχμάλωτοι...


Οι στενοί και σκοτεινοί διάδρομοι, είναι πολύ επιβλητικοί και σίγουρα δεν είναι ότι καλύτερο για κλειστοφοβικούς, καθώς πολλοί επισκέπτες δεν τολμούσαν να φτάσουν μέχρι το τέλος των διαδρόμων και γυρνούσαν πίσω περίπου στα μισά του καταφυγίου! Η ατμόσφαιρα γινόταν ακόμα ποιο επιβλητική, καθώς στους διαδρόμους ακούγονταν παλιά γερμανικά βαλς, ήχοι βομβαρδιστικών, καθώς και κλάματα παιδιών...


Η μάνα με το παιδί της...

Δύσκολα θα υποψιαστεί κανείς ότι στην άκρη του λιμανιού του Αδάμαντα, ανάμεσα σε ξενοδοχεία και εστιατόρια, μπορεί να βρίσκεται κρυμμένος ένας τέτοιος υπόγειος κόσμος...



Έγγραφα ανταρτών 


αυτές οι σήραγγες βουίζουν από μνήμες ανθρώπων που πέρασαν φόβο, αγωνία, πείνα, όμως, ακόμη, χαρά και παιχνίδι στα σκοτάδια τους. Πλέον, όμορφα φωτισμένες, φιλοξενούν έργα Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών, τα οποία δίνουν φωνή σε αυτές τις μνήμες, στα μικρά και ασήμαντα της καθημερινότητας -που τόση σημασία έχουν όμως τελικά- και στις εμπειρίες ανθρώπων που έζησαν ως παιδιά ή νέοι τον πόλεμο και διηγήθηκαν πρόθυμα τις ιστορίες τους.


Εθνικές ομάδες Ελλήνων ανταρτών...


Το καταφύγιο έχει φωτιστεί με τέτοιο τρόπο, αποδίδοντας στον χώρο το ύφος που του ταιριάζει, ενώ ο επισκέπτης απολαμβάνει το κάθε του βήμα.


Ομοίωμα αεροπορικού βλήματος...


Ενα ποδήλατο που πάρθηκε για βόλτα με αντάλλαγμα λίγα κρεμμύδια, τα ιερά στέφανα του γάμου, οι πλάκες των μαθητών, πανικόβλητες φωνές και ολόψυχες προσευχές, μια ναζιστική σημαία που έγινε κατακόκκινο γιορτινό φόρεμα... όλα παρουσιάζονται μέσα από γλυπτικές συνθέσεις, εικαστικές παρεμβάσεις και εγκαταστάσεις με ήχο και βίντεο. Το μονοπάτι δείχνουν δεκάδες καρτ-ποστάλ, με μαρτυρίες ντόπιων γραμμένες στα ελληνικά και τα αγγλικά.

Αίθουσα αφιερωμένη στους βομβαρδισμούς του νησιού




Παιδιά κοιτάζουν με δέος τα αεροσκάφη να σπέρνουν τον θάνατο.. 

στον χώρο ακούγονται ήχοι από αεροπλάνα, εκρήξεις και παιδικές φωνές..




Τον σχεδιασμό και την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν οι Μαρία- Ανδρομάχη Χατζηνικολάου και Νίκος Ποδιάς.


Στο Refuge Project συμμετέχουν οι καλλιτέχνες: Ελένη Αγγέλου, Μπάμπης Βενετόπουλος, Αθανασία Βιδάλη, Βασίλης Γεροδήμος, Μπέτυ Ζέρβα, Μάριος-Σέργιος Ηλιάκης, Λίνα Θεοδώρου, Νίκος Καναρέλης, Αχιλλέας Κεντόνης, Τίνα Κότση, Ελένη Λύρα, Μαρία Μπουρίκα, Μαρία Παπαχαραλάμπους, Ισιδώρα Πάσχου, Νίκος Ποδιάς, Γιάννης Σαββίδης, Μαρία- Ανδρομάχη Χατζηνικολάου, Κώστας Χριστόπουλος, Richard Schütz.


Περιηγηθείτε στον υπόγειο χώρο με το βίντεο που ακολουθεί...



Αποστολή - Φωτογραφίες: Χάρης Ντάκουλας
καλοκαίρι 2013.

Πληροφορίες: tvxs.gr

urbanspeleology.blogspot.g
kathimerini.gr