Οδοιπορικό: Το Γερμανικό οχυρό του Β΄ Παγκοσμίου στην Ραφήνα

Τα γερμανικά ή ελληνικά υπόγεια καταφύγια του Β΄ Παγκοσμίου, αποτελούν ιστορικά μνημεία της νεότερης πολεμικής ιστορίας

Σήμερα τα περισσότερα είναι έρμαια της εγκατάλειψης, της φθοράς και των βανδαλισμών. Υπάρχουν όμως και αυτά που αντέχουν με πείσμα στο χρόνο....

Μπορεί να περνάς καθημερινά από κοντά τους αλλά να μην τα βλέπεις. Κρυμμένα πίσω από σκουριασμένες μεταλλικές πόρτες και καταπακτές στην καρδιά της πόλης ή μέσα σε λόφους και παλιά πολεμικά οχυρά Γερμανών κατακτητών. Σχεδόν 12.500 καταφύγια φτιάχτηκαν στην Αττική πριν τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.
Εμείς βρεθήκαμε στον λόφο «Οχυρού» της Ραφήνας και στο υπόγειο καταφύγιο του, που τελευταία κηρύχθηκε «ύποπτος χώρος», δηλαδή επικίνδυνος από την πιθανή παρουσία θαμμένων πυρομαχικών…

Ηλιακό ρολόι στην είσοδο του οχυρού 

Το οχυρό 

Η υπερυψωμένη γερμανική σκοπιά στέκει ακόμα εκεί...

Η ιστορία του οχυρού της Ραφήνας ξεκινά με την είσοδο των Γερμανών στη Ραφήνα. Γερμανοί,κυρίως αυστριακής καταγωγής, έφτασαν πρώτη φορά στη Ραφήνα την Πρωτομαγιά του 1941. Από την πλατεία Πλαστήρα κάλεσαν όλους τους κάτοικους που έντρομοι κοιτούσαν πίσω από τις γρίλιες των σπιτιών τους. Οι Γερμανοί ξεκίνησαν τις επιτάξεις σπιτιών και ξενοδοχείων, κάποια τμήματα κατέβηκαν προς τη θάλασσα και κάποιες μονάδες ανέβηκαν στο Λόφο της Παναγίτσας.

Ο χώρος που ήταν στημένο το περιστρεφόμενο πολυβολείο 

Οι Γερμανοί επιστράτευσαν όλους τους Ραφηνιώτες από 16 έως 60 χρονών και τους υποχρέωναν σε αγγαρεία στην κατασκευή του οχυρού. Οι οποίοι κατασκεύασαν στο λόφο Παναγίτσα που βρίσκεται νοτιοδυτικά από το κέντρο της πόλης της Ραφήνας, οχυρωματικά έργα για την επίβλεψη του παρακείμενου λιμένα.

Η δημοτική αυτή έκταση καταλαμβάνει περίπου 300 στρέμματα και έχει εξαιρετική θέα προς το λιμάνι, το κέντρο της Ραφήνας και την Πεντέλη. Ο χώρος περιφράχθηκε με αγκαθωτά συρματοπλέγματα και ανάμεσα στους πασσάλους είχαν τοποθετήσει νάρκες. 

Εγκαταστάσεις που ανατίναξαν οι Γερμανοί κατά την αποχώρηση τους 

Αυτή τη στρατηγική θέση επέλεξαν, ώστε να μπορούν να εποπτεύουν όλη την περιοχή. Η περιοχή μετά τα οχυρωματικά έργα που έκαναν ονομάστηκε «Λόφος του Οχυρού» και ήταν το αρχηγείο τους.
Στο κέντρο του Οχυρού, στο σημείο με την καλύτερη θέα έστησαν ένα μεγάλο παρατηρητήριο για να ελέγχουν το Νότιο Ευβοϊκό. Ολοι οι άνδρες της περιοχής άνοιξαν στοές και έκαναν όλες τις βαριές οικοδομικές εργασίες για να στηθούν τα πολυβολεία. Στο λόφο χτίστηκαν καταλύματα, καταφύγια, υπόγειες τσιμεντένιες αποθήκες πυρομαχικών και ορύγματα.

Το οχυρό διέθετε πέντε περιστρεφόμενα κανόνια που προέρχονταν από τη Γαλλία, από τη περίφημη γραμμή Μαζινό, η οποία κατέρρευσε μπροστά στη γερμανική ορμή.

Στη συνέχεια κατασκεύασαν βάσεις αντιαεροπορικών, άνοιξαν στα βράχια ορύγματα δημιουργώντας φυσικά παρατηρητήρια και έστησαν πολυβολεία από μπετόν σε διάφορες θέσεις της Ραφήνας.

Βάσεις αντιαεροπορικών 

Για ασφάλεια έχτισαν και ένα αντιαρματικό τείχος με πύλη, ώστε να ελέγχουν όποιον ήθελε να περάσει στο λιμάνι. Πίστευαν ότι το τείχος θα τους προστάτευε από ενδεχόμενη συμμαχική απόβαση ή χτύπημα της αντίστασης. Η αντιαρματική τάφρος μετά την Κατοχή μπαζώθηκε και ίχνη της βρίσκονται εκεί που είναι το σημερινό πάρκο Καραμανλή, στις αρχές του οικισμού Πρωτέα.


Μέρος των τειχών που σώζεται μέσα στο δάσος 

Η θέση του οχυρού ήταν στρατηγική γιατί από το ύψωμα αυτό μπορούσαν να επιβλέπουν όλη την περιοχή από το Σχοινιά μέχρι το Πόρτο Ράφτη.

Θέα προς την θάλασσα με το λιμάνι της Ραφήνας στα αριστερά 


Ο λόφος της Παναγίτσας που αποτελεί φυσική προέκταση των νοτιοανατολικών παρυφών του Πεντελικού όρους, καλύπτεται σήμερα από πευκόφυτο δάσος που ονομάζεται "Δάσος Οχυρό".


Πευκόφυτο δάσος...

Πριν από τα Χριστούγεννα του 2012, ο Δήμαρχος Ραφήνας-Πικερμίου, υποψιαζόμενος ότι η περιοχή του λόφου δεν είναι καθαρή από παλιά ξεχασμένα πυρομαχικά, και επιθυμώντας να την καταστήσει ακίνδυνη για τους επισκέπτες, ζήτησε από το Τάγμα Εκκαθαρίσεως Ναρκοπεδίων Ξηράς (ΤΕΝΞ) του Ελληνικού Στρατού να πραγματοποιήσει σχετικό έλεγχο.

Οι έρευνες της ειδικής ομάδας φανέρωσαν πράγματι ξεχασμένα παλιά πυρομαχικά σε πολύ μικρό βάθος, δικαιώνοντας την επιμονή του δημάρχου, αλλά και κρίνοντας ως αδικαιολόγητη την μέχρι τότε προσβασιμότητα του χώρου χωρίς ειδική σήμανση, παρά την επικινδυνότητα, που αποδείχθηκε από τα ευρήματα των ναρκαλιευτών.

Πολεμικά χαρακώματα 
Μια παιδική χαρά που μοιάζει... Στοιχειωμένη...



Το ύψος του λόφου φτάνει τα 60 μέτρα και στη δασική βλάστηση κυριαρχεί η χαλέπιος πεύκη. Χαρακτηριστικό της μορφολογίας του εδάφους είναι η ρεματιά που διασχίζει το δάσος από Βορρά προς Νότο.

Το δάσος δεν έχει πηγές ή άλλα χαρακτηριστικά γεωμορφολογικά στοιχεία, εκτός από τα υπολείμματα των οχυρωματικών έργων που κατασκευάστηκαν το 1941 από τους Γερμανούς.

πάνω στον λόφο δημιουργήθηκαν ανοικτές θέσεις πυροβόλων, αποθήκες, δεξαμενές, ορύγματα, καταλύματα και υπόγειες στοές.


Εγκαταστάσεις για τον βαρύ οπλισμό 



Οι εργασίες των κατακτητών περιλάμβαναν εκτός των άλλων, σκάψιμο των ορυγμάτων και άνοιγμα των υπόγειων στοών, και ο κάθε κάτοικος έπρεπε να δουλεύει εκεί μια μέρα κάθε εβδομάδα.

Περπατώντας στο λόφο πάνω ακριβώς από το οχυρό βλέπεις ορύγματα, τάφρους, φυλάκια, στάβλους και άλλα οχυρωματικά έργα να παρουσιάζονται μπροστά σου κάτω από τα πυκνά δέντρα που σκεπάζουν τον λόφο. Από εκεί ατενίζεις όλη την ευρύτερη περιοχή καταλαβαίνοντας τον λόγο για τον οποίο αποφάσισαν οι Γερμανοί να φτιάξουν αυτό το έργο στο σημείο εκείνο.




Το άγνωστο σαμποτάζ της Ραφήνας

Στη Ραφήνα την περίοδο της Κατοχής τα γερμανικά και ιταλικά στρατεύματα επέβαλαν διάφορες απαγορεύσεις και στερήσεις στους κατοίκους. Οι κάτοικοι αντέδρασαν και οργανώθηκαν στο ΕΑΜ. Στις 12 Ιουλίου 1944 σε ενέδρα στο Πικέρμι, σκοτώθηκε ο Γερμανός Διοικητής του «Οχυρού» της Ραφήνας και ο Γερμανός Λιμενάρχης. Η ενέδρα είχε στόχο ένα γερμανικό όχημα που μετέφερε Έλληνες αιχμαλώτους και αποστολή ήταν η απελευθέρωσή τους. 

Τα αντίποινα δεν άργησαν να έρθουν. Τετάρτη 17 Ιουλίου, ανήμερα της Αγίας Μαρίνας, οι Γερμανοί έκαναν μπλόκο στη Ραφήνα και οδήγησαν όλους τους άνδρες στην πλατεία. Τελικά συνέλαβαν 20 Ραφηνιώτες και τον πρόεδρο της κοινότητας, ενώ αναζητούσαν οργανωτικά στελέχη του ΕΑΜ. Για όσους δεν βρήκαν, έπιασαν μέλη των οικογενειών τους. Συνέλαβαν μέχρι και την έγκυο γυναίκα του γραμματέα του ΕΑΜ Ραφήνας. Οδήγησαν τους συλληφθέντες στο κτήμα Λεβίδη στην Παλλήνη και τους έστησαν στον τοίχο της μάντρας. Περίμεναν απλά το τελικό παράγγελμα.

Λίγο πριν να δοθεί η εντολή να ανοίξουν πυρ, εμφανίστηκε ο Γερμανός υποδιοικητής του Ναυτικού και ματαίωσε την εκτέλεση. Οι άνθρωποι δεν εκτελέστηκαν, αλλά στη συνέχεια βασανίστηκαν και οδηγήθηκαν στο Χαϊδάρι, στις φυλακές Αβέρωφ και στου Γουδί. Σε ανάμνηση της ιστορίας ένα πολυβολείο μετατράπηκε σε εκκλησάκι τιμώντας την Αγία Μαρίνα, καθώς ανήμερα της γιορτής της έγινε το μπλόκο. Ακριβώς από πάνω χτίστηκε το ξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου, σήμα κατατεθέν της πόλης.

Το ξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου, σήμα κατατεθέν της πόλης.

Οι Γερμανοί έφυγαν από την Ραφήνα στις 12 Οκτωβρίου του 1944 αφού φρόντισαν πρώτα να μεταφέρουν τα πάντα από το εσωτερικό του.
Στο τέλος μάλιστα το ανατίναξαν φεύγοντας. Η τεράστια αυτή έκρηξη κατέστρεψε το μισό οχυρό, με αποτέλεσμα να μείνει αυτό που βλέπουμε εμείς σήμερα.

Το υπόγειο καταφύγιο

Η είσοδος του υπόγειου καταφυγίου



 Σήραγγες και αίθουσες διατηρούνται σε εξαιρετικά καλή κατάσταση και μοιάζουν να μπορούν να χρησιμοποιηθούν ακόμη. Ο χώρος μέσα είναι αρκετά καθαρός χωρίς σκουπίδια.


Διάδρομοι και αίθουσες, όλα από μπετόν. Όπως μας είπαν περίοικοι αρχικά το υπόγειο καταφύγιο ήταν πολύ μεγαλύτερο και κάποιες στοές έφταναν ως την θάλασσα!

Προχωρώντας στον κεντρικό διάδρομο από αριστερά διακρίνουμε τον.. "Μίτο της Αριάδνης" ένα μπλε σχοινάκι  δηλαδή που μας βοηθάει να μην χάσουμε την έξοδο...


Κατασκευαστικά όλα τα γερμανικά καταφύγια της εποχής μοιάζουν μεταξύ τους.

Κομμάτι του τοίχου έχει καταρρεύσει  

Οι τσιμεντένιες στοές του έχουν μείνει ανέπαφες από την έκρηξη, αφήνοντάς μας ένα ακόμη αττικό δείγμα υπόγειας οχυρωματικής αρχιτεκτονικής του Β΄ Παγκοσμίου, και μάλιστα σε τέτοια θέση που λόγω και της άριστης κατάστασής του θα μπορούσε κάλλιστα να αξιοποιηθεί και να γίνει επισκέψιμο ως μουσείο.

Πόρτα που οδηγεί σε κάποιο από τα δωμάτια του καταφυγίου...


Στο τέλος του διαδρόμου βρίσκουμε ένα μεγάλο θάλαμο

Μία από τις αίθουσες,την είχαν επισκεφτεί συγκεκριμένοι επισκέπτες... Οι οποίοι διακόσμησαν κατάλληλα το εσωτερικό της...

Ο μεγάλος θάλαμος διακοσμημένος με ονόματα rock συγκροτημάτων κατά την πλειοψηφία των Γκράφιτι

Θάλαμος με φρέαρ (πηγάδι) επικοινωνίας με την επιφάνεια. Προφανώς, κατακόρυφος αγωγός εξαερισμού (αεραγωγός) ύψους 14,5 μέτρων
.


Μηνύματα στους σκοτεινούς τοίχους του υπογείου καταφυγίου....

Επιστρέφοντας  ανεβαίνουμε τα σκαλοπάτια που μας οδηγούν και πάλι στην επιφάνεια.


Η όλη κατασκευή είναι εύκολα προσιτή και μπορεί οποιοσδήποτε να την επισκεφτεί πηγαίνοντας στη Ραφήνα, πολύ κοντά στο λιμάνι,  στο Λόφο του οχυρού όπως λέγεται σήμερα. 

Στην είσοδο του λόφου υπάρχει και το ομώνυμο οχυρό καφέ με τραπεζάκια στο γκαζόν και με υπέροχη θέα προς την θάλασσα, αν θέλετε να συνδυάσετε την εξερεύνηση με την χαλάρωση.


Περιηγηθείτε στους διαδρόμους του υπόγειου καταφυγίου μαζί μας στο Βίντεο που ακολουθεί.

  


Αποστολή - Φωτογραφίες: Χάρης Ντάκουλας
Δημήτρης Μακριδόπουλος 
Ιωάννης Βασιλειάδης