Menu

Αρθούρος Ρεμπώ μια εποχή στην κόλαση: Tο σημειωματάριο ενός κολασμένου


Ο Αρθούρος Ρεμπώ είναι μία ιδιαίτερη περίπτωση στην λογοτεχνία.

Στα δεκαεννιά του κλείνει τους λογαριασμούς του με την ποίηση, και αλλάζει την εικόνα και την πορεία της.

Δεν συμβαίνει συχνά ένας άνθρωπος, σ' αυτή την ηλικία, να επηρεάζει σε τέτοιο βαθμό τη σύγχρονη ποίηση. Είναι (όπως έχει αποκληθεί) Ηγέτης του συμβολισμού; Θεμελιωτής του μοντερνισμού; Ποιητής της εξέγερσης; Αναρχικός ποιητής; Καταραμένος ποιητής;

 

1854 - 1891

Αρκετοί ποιητές του 20ού αιώνα επηρεάστηκαν από τον Ρεμπώ, και ειδικότερα από την ελεύθερη φόρμα της ποίησής του, σε τέτοιο βαθμό ώστε να θεωρείται ένας από τους «πατέρες» του μοντερνισμού.

Σημαντική επιρροή άσκησε στους Γάλλους υπερρεαλιστές, με τον Αντρέ Μπρετόν να τον ονομάζει «σουρρεαλιστή στην πρακτική της ζωής και αλλού». Επίσης θεωρείται, και είναι, η βασική επιρροή των μπήτνικς ποιητών και συγγραφέων.

Τόσο το λογοτεχνικό του έργο, όσο και η περιπετειώδης ζωή του, διαμόρφωσαν την εικόνα ενός επαναστατικού καλλιτέχνη ή όπως τον αποκάλεσε ο Αλμπέρ Καμύ, ενός «ποιητή της εξέγερσης», αποτελώντας είδωλο των φοιτητών του Μάη του '68, διανοούμενων μουσικών, εισάγοντας τα ρομαντικά ιδεώδη στον 20ο αιώνα.
Με την ποίηση του ενέπνευσε ροκ καλλιτέχνες όπως ο Τζιμ Μόρισον, ο Μπομπ Ντίλαν, ο Τζον Λένον και η Πάτι Σμιθ.

 Η Patti Smith στον τάφο του Ρεμπώ.


 
Ωδή στον Ρεμπώ από την Patti Smith

Η σχέση Ρεμπώ και Βερλέν μεταφέρθηκε το 1995 στον κινηματογράφο, με την ταινία Καταραμένη σχέση (Total eclipse), σε σκηνοθεσία Ανιέσκα Χόλαντ και πρωταγωνιστή τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο.

Ο Μπέντζαμιν Μπρίτεν μελοποίησε τμήμα των Εκλάμψεων (έργο 18, 1939) σε ένα σύνολο τραγουδιών για σοπράνο ή τενόρο.

Σε ηλικία μόλις 19 ετών, ο Ρεμπώ γράφει, την άνοιξη του 1873, το καλύτερο του ποίημα, το "Μια εποχή στην κόλαση", το μόνο που εκδόθηκε όσο εκείνος ζούσε. Ένα πεζό ποίημα, ένα κείμενο προσωπικού χαρακτήρα, ένα είδος εσωτερικού μονολόγου - παραληρήματος.

Ένα ποίημα, στίχους του οποίου είναι δύσκολο να μην έχει κάποιος συναντήσει σαν σκόρπιες φράσεις.
Ένα κείμενο καθρέπτης, που ο καθένας μπορεί να δει μέσα τον εαυτό του. Είναι η κατάθεση μιας ψυχής που επιλέγει την κόλαση και ψάχνει τα όρια της, σαρκάζει τον εαυτό της.

Με εφηβική ματαιοδοξία και πείσμα απομακρύνεται από την ομορφιά, την ελπίδα, την εξουσία, την χαρά, την πατρίδα, την θρησκεία.

Είναι η πορεία ενός ανθρώπου που διερευνά τα σύνορα της συνείδησης, εκεί που είναι το απαγορευμένο, η αμαρτία, η δυστυχία και η τρέλα.

Όταν τον ρώτησε η μητέρα του τι θέλει να πει με το "Μια εποχή στην κόλαση", απάντησε, "Ήθελα να πω ό,τι ακριβώς λέει κατά λέξη και τα πάντα"


Είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδοθεί σε άλλη γλώσσα ένα τέτοιο κείμενο, γεμάτο συμβολισμούς. Ένα κείμενο που δεν ορίζεται από πουθενά, ανοιχτό σε πολλά ενδεχόμενα.

Λέξεις απλές, κοινές, που ο Ρεμπώ κρατά κλειστά τα μυστικά τους, καθώς παίζει ανάμεσα στο φανερό και το αφανέρωτο, την ακρίβεια και το παραλήρημα. Το δύσκολο είναι να τις φωτίσεις, διατηρώντας συνάμα και το σκοτάδι τους. 

 Είναι σχεδόν ακατόρθωτο να μπει κανείς στο πετσί και το μυαλό ενός δεκαεννιάχρονου που μιλά με την έπαρση και την αθωότητα της ηλικίας του, για πράγματα τόσο κρίσιμα και βαθιά.

Οι καλύτερες Ελληνικές μεταφράσεις είναι του Χριστόφορου Λιοντάκη (εκδόσεις Γαβριηλίδης) και του Νίκου Σπανιά (εκδόσεις Γνώση).


"Μια εποχή στην κόλαση": ένα κείμενο αναμφίβολα διαχρονικό, αλλά ιδιαίτερα κοντινό στην εποχή μας. Σήμερα που όλα παγκοσμιοποιούνται κι οι αποχρώσεις σβήνουν στη μεταμοντέρνα ύφεση και αφωνία, το "Μια εποχή στην κόλαση" ίσως να είναι το κατεξοχήν όχημα για μια καινούργια περιπέτεια, κολασμένη ή παραδείσια, διόλου πάντως χλιαρή και γκρίζα. 

Ένα κείμενο που δεν εντάσσεται πουθενά: ποίηση, μαρτυρία, αφήγημα, θεατρικός μονόλογος, φιλοσοφικό δοκίμιο, αυτοβιογραφία, χρονικό, ποιητική τέχνη, εξομολόγηση, ασκητική, προφητεία. Όλα αυτά και τίποτα απ' όλα αυτά.

Μια πορεία από την απόλυτη λάμψη στην αμείλικτη πραγματικότητα, που καταλήγει στην απόλυτη σιωπή. Το παρανάλωμα. Η αλχημεία του βίου και του λόγου. Η αναίρεση. 

Το ψύχος της φλόγας και το καύμα του χιονιού. Ο συνεσταλμένος και ο διεσταλμένος χρόνος. Ο υπό αίρεση έρωτας που πρέπει να επινοηθεί απ' την αρχή[...] Μια ποίηση φυγής που τρομάζει τους εφησυχασμένους.

Το κρυμμένο πρόσωπο. Τα διαδοχικά προσωπεία: Ο αυτοσαρκασμός, η ειρωνεία, ο χλευασμός, η αυτοϋπονόμευση, η έπαρση και η αυτοτιμωρία. Αυτός που κάποτε είδε "όσα ο άνθρωπος φαντάστηκε πως είδε".
(Από τον πρόλογο του Χριστόφορου Λιοντάκη)

Αποσπάσματα από την "Μια εποχή στην κόλαση" έχουν ηχογραφηθεί με αφηγήσεις του Γιώργου Κιμούλη και Γιώργου Χριστιανάκη, επενδυμένα με θαυμάσια μουσική από τον Θάνο Μικρούτσικο και Γιώργο Χριστιανάκη αντίστοιχα, καθώς και άλλοι καλλιτέχνες έγραψαν τις δικές τους εκδοχές.

Ο Θάνος Μικρούτσικος ολοκλήρωσε το 1987 την όπερα "Μια εποχή στην κόλαση" όπου απαγγέλλει ο Γιώργος Κιμούλης. Ο Μικρούτσικος αναφέρει σχετικά με το έργο: «Από το 1984 που άρχισα να γράφω την όπερά μου "Μια Εποχή Στην Κόλαση" πάνω στο ομώνυμο ποίημα του Ρεμπώ, ζούσα στους ρυθμούς του Δαίμονα της Ποίησης.

 Δεν νομίζω ότι πέρασε ξανά από τον πλανήτη τέτοιο ιδιοφυές πρόσωπο. Επηρεάστηκα τόσο που πήγα - θα θυμάμαι εκείνο το απόγευμα για πάντα - στον τόπο που γεννήθηκε, στη Σαρλβίλ. Όλα λειτουργούσαν έντονα. Ο μύθος, το φάντασμα του Αρθούρου ήταν εκεί. Μας έβγαζε τη γλώσσα. Ίσως με θεωρούσε ιερόσυλο που άγγιξα τους στίχους του. Και πολύ πιθανόν να είχε δίκιο…».


Ο Γιώργος Καρράς μαζί με τον Γιάννη Αγγελάκα μελοποίησαν το ποίημα "Μια Εποχή Στην Κόλαση" στο δίσκο τους Υπέροχο Τίποτα, του 1993. Σ' αυτό το ένα λεπτό και είκοσι πέντε δευτερόλεπτα, με έναν φρενήρη ροκ ρυθμό, ο Αγγελάκας εκστόμισε τις πρώτες ανήσυχες και αβανταδόρικες λέξεις από το εμβληματικό ποίημα του Ρεμπώ, καταλήγοντας χωρίς τη συνοδεία μουσικής να δηλώνει ότι "η άνοιξη του πρόσφερε το φρικαλέο γέλιο του ηλίθιου".

Το 2013 ο Γιώργος Χριστιανάκης κυκλοφορεί την δική του "Μια εποχή στην κόλαση", από την μετάφραση του έργου από τον Χριστόφορο Λιοντάκη, που συνέθεσε και απαγγέλλει ο ίδιος, με την συμμετοχή του Γιάννη Αγγελάκα και άλλων σπουδαίων μουσικών. 

Στο άλμπουμ αυτό, ο Γιώργος Χριστιανάκης αφηγείται το κείμενο του Ρεμπώ, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που το διάβασε σαν αναγνώστης. Για αυτό και η αφήγηση του είναι γλυκιά και ταυτόχρονα αυστηρή, απαλλαγμένη από το στόμφο της θεατρικής απαγγελίας, και μαζί με την εξαιρετική μουσική συμβάλει με ουσιαστικό τρόπο στην ειλικρινή κατανόηση του κειμένου. 

Παίρνει το κείμενο του Ρεμπώ και πραγματικά το κάνει δικό του, δίνοντας περαιτέρω την αίσθηση ότι του "χαρίζει" τη μοναδική μουσική που του πρέπει.

Άλλοτε αν θυμάμαι....

Παλιά, αν θυμάμαι καλά, η ζωή μου ήταν ένας παράδεισος, 
άνθιζαν όλα τα αισθήματα 
έρεε από παντού κρασί

Μια νύχτα πήρα την ομορφιά στα γόνατά μου 
και τη βρήκα πικρή και τη βλαστήμησα 
οπλίστηκα ενάντια στη δικαιοσύνη 
Δραπέτευσα

Μάγισσες, μιζέρια, μίσος 
εσείς θα διαφυλάξετε το θησαυρό μου 
κατόρθωσα να σβήσω απ' τα λογικά μου 
κάθε ελπίδα ανθρώπινη

Με ύπουλο σάλτο 
χίμηξα σα θηρίο 
πάνω σ' όλες τις χαρές 
να τις κατασπαράξω

Επικαλέστηκα τους δήμιους 
να δαγκάσω πεθαίνοντας 
τα κοντάκια των όπλων τους

Επικαλέστηκα κάθε οργή και μάστιγα 
να πνιγώ στο αίμα, στην άμμο 
Η απόγνωση ήταν ο θεός μου

Κυλίστηκα στη λάσπη 
στέγνωσα στον αέρα του εγκλήματος 
ξεγέλασα την τρέλα

Και η άνοιξη μου πρόσφερε 
το φρικαλέο γέλιο του ηλίθιου.

Τον τελευταίο καιρό λοιπόν καθώς ήμουν έτοιμος να τα 
βροντήξω όλα κάτω, σκέφτηκα να αναζητήσω το μυστικό του 
αρχαίου παραδείσου. Μήπως και ξαναβρώ το κέφι μου. 
Το μυστικό βρίσκεται στο έλεος. 
Μη, μη με κοιτάζεις έτσι άγρια καλέ μου σατανά. 
Και επειδή κάποιες μικρές ατιμίες μου δεν θα λείψουν, 
για σένα που εκτιμάς τους συγγραφείς χωρίς περιγραφές και διδαχές, 
για σένα, αποσπώ αυτά τα βρωμερά φύλλα από το σημειωματάριο ενός κολασμένου.

            
Θάνος Μικρούτσικος - Αφήγηση Γιώργος Κιμούλης

            
Γιάννης Αγγελάκας - Γιώργος Καρράς