Μυστικός Υμηττός: Ένα σύμπλεγμα ερειπωμένων ναών με πανοραμική θέα στον Σαρωνικό

Μόλις 370 μέτρα νοτιοδυτικά της Ιεράς Μονής Καισαριανής, σε ένα ύψωμα με πανοραμική θέα στον Σαρωνικό βρίσκεται ένα σύμπλεγμα χριστιανικών ερειπωμένων ναών. Το συγκρότημα του «Λόφου των Ταξιαρχών»

Προσεγγίζεται πολύ εύκολα μέσω ειδικά διαμορφωμένου μονοπατιού, που έχει ως αφετηρία τη Μονή Καισαριανής.

Από το σύμπλεγμα αυτό των 4 χτισθέντων σε διαφορετικούς περιόδους ναών του Λόφου των Ταξιαρχών, μόνο το μικρό μονόχωρο παρεκκλήσι του Αγίου Μάρκου διατηρείται σε σχετικά καλή κατάσταση. 

Το συγκρότημα δεν είναι φυλασσόμενο και ως εκ τούτου είναι επισκέψιμο καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας.



Δύσκολη είναι η ακριβής χρονολόγηση τους με τους ειδικούς να ανάγουν την ανέγερση της βασιλικής, του σταυροειδούς εγγεγραμμένου και του παρεκκλησίου, στην Βυζαντινή περίοδο, ενώ του κοιμητηριακού Ναού των Ταξιαρχών έως τον 17-18ο αιώνα μ.Χ..


 Λόφος Ταξιαρχών



Πανοραμική θέα στον Σαρωνικό


Το σύμπλεγμα των ναών είναι γνωστό σήμερα με την ονομασία Λόφος Ταξιαρχών ή Φραγκομονάστηρο.

Οι Βενετοί του Μοροζίνη μετά την κατάληψη της Αθήνας το 1.687 μ.Χ. μετέτρεψαν το προαναφερθέν μικρό βυζαντινό παρεκκλήσι σε Λατινικό Ναό προς τιμή του Αγίου Μάρκου.

Οι Αθηναίοι φαίνεται έκτοτε να εγκατέλειψαν πλήρως το σύμπλεγμα των τριών αυτών ναών, ως Λατίνων, αποκαλώντας το έκτοτε, υποτιμητικά, Φραγκομονάστηρο.



Αντίθετα, κατά την εποχή της ύστερης Τουρκοκρατίας, ολόκληρος ο λόφος φέρεται να ονοματοδοτήθηκε από ένα μικρό μονόχωρο κοιμητηριακό παρεκκλήσι της Ιεράς Μονής Καισαριανής που ανεγέρθη τότε, σε μικρή απόσταση από τους άλλους πρώην «Φράγκικους» ναούς.

.Το ανατολικό άνοιγμα θύρας στο βόρειο τοίχο του αγίου Μάρκου (νότιο του βυζαντινού ναού).

Η χρονολόγηση των τριών βυζαντινών ναών είναι ιδιαίτερα προβληματική, με μοναδικά εργαλεία στα χέρια των ειδικών την ύπαρξη ερειπίων, υπολειμμάτων τοίχων και θεμελίων.

Στο εσωτερικό του ναού  


Εν πάση περιπτώσει, οι επικρατούσες θεωρίες σχετικά με την χρονολογία ανεγέρσεως των ναών είναι δύο.

Σύμφωνα με την πιο διαδεδομένη, ο πρώτος χριστιανικός ναός στην ευρύτερη περιοχή του Υμηττού ανεγέρθη κατά τον 5-6ο αιώνα μ.Χ.. Πρόκειται για την τρίκλιτη βασιλική, τα ερείπια της οποίας είναι ορατά μέχρι σήμερα.

Πιθανώς μάλιστα, η αρχική Μονή Καισαριανής να ιδρύθηκε στον συγκεκριμένο χώρο έχουσα ως καθολικό την εν λόγω βασιλική. 

Η πανοραμική θέση της Μονής, θα την έκανε εύκολη λεία στους πειρατές και λοιπούς εισβολείς, γεγονός που πιθανότατα ανάγκασε την αδελφότητα να μετεγκατασταθεί στη σημερινή θέση της Ιεράς Μονής Καισαριανής.

Η σωζόμενη απόληξη του βόρειου τοίχου του αγίου Μάρκου (νότιου του βυζαντινού ναού) προς τα δυτικά.


Κατά τον 10ο αιώνα μ.Χ., στην θέση της παλαιοχριστιανικής βασιλικής, που για άγνωστο λόγο φαίνεται να είχε καταστραφεί τότε, ανεγέρθη πρόχειρα ένας μικρότερος σταυροειδής ναός.

Σχεδόν ταυτόχρονα ή λίγο αργότερα, στη νότια πλευρά του ναού προστέθηκε, ένα επιπλέον παρεκκλήσι για να καλύψει πιθανώς τις αυξημένες λειτουργικές ανάγκες των μοναχών – πιστών της περιοχής.



Μετά την ανέγερση του Καθολικού της Ιεράς Μονής Καισαριανής και των λοιπών κτιριακών εγκαταστάσεών κατά τον 11-12ο αιώνα μ.Χ., στη σημερινή τους θέση, οι μοναχοί πρέπει να συνέχισαν να χρησιμοποιούν τον σταυροειδή ναό του λόφου των Ταξιαρχών, ως κοιμητηριακό ναό τους.


Λίγους αιώνες αργότερα, ο σταυροειδής εγεγγραμμένος φέρεται να ήταν σε ερειπιώδη κατάσταση, με τους Βενετούς κατακτητές της πόλεως των Αθηνών του Μοροζίνη (1.687 μ.Χ.) να αποφασίζουν τη βίαιη μετατροπή του μικρού παρεκκλησίου, σε Λατινικό ναό προς τιμήν του Αγίου Μάρκου.



Πιθανότατα οι Βενετοί να προτίμησαν το παρεκκλήσιο σε σχέση με τον κυρίως ναό, αφ΄ενός λόγω της καλύτερης καταστάσεως στην οποία ευρίσκετο τότε και αφετέρου στο μικρό χρονικό και οικονομικό κόστος, που απαιτείτο για την ανακατασκευής του.


Έκτοτε, ακόμα και μετά την συντομότατη αποχώρηση των Βενετών (λίγους μήνες αργότερα), οι μοναχοί της Ιεράς Μονής Καισαριανής φαίνεται να εγκατέλειψαν πλήρως τον Άγιο Μάρκο ως Φράγκικο Ναό και να ανήγειραν λίγα μέτρα παρακάτω ένα νέο μικρό κοιμητηριακό ναό αφιερωμένο στους Ταξιάρχες, κάπου μεταξύ του 17ου -18ου αιώνος μ.Χ..

Η ένωση της νότιας ημιεξαγωνικής αψίδας του βυζαντινού ναού με την κόγχη του Ιερού Βήματος του αγίου Μάρκου.


Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο περιηγητής - ζωγράφος Vasily Grigorovich Barsky, όχι μόνο κάνει ειδική αναφορά στο ημερολόγιό του το έτος 1745 μ.Χ. στον “Ταξιάρχη, ως κοιμητήριο των πατέρων” , αλλά το αποτυπώνει μάλιστα σε έναν πίνακά ζωγραφικής, μαζί με την Ιερά Μονή Καισαριανής.​


Σύμφωνα με με την θεωρία του κ. Κ. Χριστοδουλάτου, η βασιλική δεν είναι παλαιοχριστιανική αλλά βυζαντινή, ανεγερθείσα στο διάστημα μεταξύ του 7ου-9ου αιώνος μ.Χ.. Αντίθετα, ο σταυροειδής ναός, θεωρεί ότι είναι σύγχρονος του Καθολικού της Ιεράς Μονής Καισαριανής και η ανέγερσή του ανέρχεται τον 11-12ο αιώνα μ.Χ..

Η θεωρία αυτή, θέλει το Ναό να λειτουργεί ταυτόχρονα με την Ιερά Μονή, προκειμένου να καλύψεις τις αυξημένες λειτουργικές ανάγκες της. Για τον ίδιο λόγο πρεπει να κατασκευάστηκε σχεδόν ταυτόχρονα συμπληρωματικά και το παρεκκλήσιο του ναού.

Στους αιώνες που ακολούθησαν η βασιλική καταστράφηκε από άγνωστη αιτία. Τα καλύτερα από τα εναπομείναντα υλικά χρησιμοποιήθηκαν για την ανάεγερση του Καθολικού της Μονής Καισαριανής, ενώ τα υπόλοιπα για τον σταυροειδή εγγεγραμμένο του Λόφου των Ταξιαρχών.


Πολύ αργότερα, κατά την ύστερη Τουρκοκρατία ανηγέρθη ένα ναΰδριο στην βορειοδυτική πλευρά των θεμελίων της βασιλικής, το οποίο δεν παρουσιάζει κανένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον.​

Ένα ναΰδριο στην βορειοδυτική πλευρά των θεμελίων της βασιλικής

Δυστυχώς, το μεγαλύτερο μέρος του σταυροειδούς ναού δεν σώζεται σήμερα με το ύψος του σήμερα στο μεγαλύτερο μέρος του να μην υπερβαίνει το ένα μέτρο.
Το 1687 μ.Χ., όπως προαναφέρθη το παρεκκλήσι επιλέχθηκε να μετατραπεί σε Λατινικό Ναό, προς τιμήν του Αγίου Μάρκου, αφού πρώτα προηγήθηκαν οι απαραίτητες ανακαινιστικές εργασίες.​

Στη βορειοδυτική γωνία των θεμελίων της βασιλικής ανεγέρθη ο μεταγενέστερος με μεσοβυζαντινά χαρακτηριστικά κοιμητηριακός ναός από απλή αργολιθοδομή.


Μάλιστα, μέχρι σήμερα είναι ευδιάκριτα υπολλέιματα τάφων στον περίβολο-μαντρότοιχο της μικρής εκκλησίας.

Η μικρή και καμαροσκέπαστη αυτή μονόχωρη και μονόκλιτη εκκλησία αφιερώθηκε στους αρχαγγέλους “Ασωμάτους Ταξιάρχες”.​

Αποστολή - Φωτογραφίες: Χάρης Ντάκ

Πληροφορίες: byzantineathens.com